Actieonderzoek heeft impact op de praktijk en op de ontwikkeling van kennis. Omdat betrokkenen hun probleem vaak uiteenlopend interpreteren, is de eerste opgave bij ieder een onderzoekende houding op te roepen. Dan kan men voldoende overeenstemming vinden om samen aan de slag te gaan. Vaak ontstaan al handelend nieuwe inzichten.
Hierover hebben we het boek Impact met actieonderzoek gemaakt. Dit boek biedt overzicht in het wat en het hoe van actieonderzoek. Met respect voor de variëteit van aanpakken stelt het boek actieonderzoek als een samenhangend geheel van zes grondbegrippen voor. Dit zijn: onderzoeken, waarderen, participeren, veranderen, ontwerpen en reflecteren. Elk grondbegrip wordt apart besproken.
Vervolgens zijn er 19 casestudies waarin auteurs uit mbo, hbo, wo en advieswerk hun actieonderzoek beschrijven. Het motief komt steeds uit de praktijk. Zij bespreken het resultaat en gaan gedetailleerd in op het leerzame van het proces.
Leergang Actieonderzoek voor Veranderaars
Aan de Vrije Universiteit Amsterdam ben ik sinds 2017 hoofddocent van de leergang Actieonderzoek voor Veranderaars. Op de website van de VU staan het programma en de docenten beschreven.
De eerste jaren was zoeken: hoe op te leiden in actieonderzoek. Martijn Jansen, Simon Twaalfhoven en ik hebben gaandeweg een didactische lijn ontwikkeld. Tien groepen later blijken dit de werkzame elementen:
- Flipped classroom: deelnemers beluisteren het theoriecollege voor de lesdag thuis.
- Individuele voorbereidingsopdracht: de deelnemer bereidt zich voor door onderzoekend te handelen in de eigen situatie en door een begrip uit de literatuur te selecteren dat helpt het eigen handelen te oriënteren. Schrijft hierover een A4.
- Elke lesdag start met ruim een uur gesprek over het pendelen tussen praktijk en theorie. De docent heeft de thema’s uit alle A4’s gelicht en voegt daar eigen ervaring aan toe. Het gesprek ontwikkelt zich vrijelijk.
- Een praktijkdocent bespreekt in 3 uur een modaliteit van actieonderzoek: vraagstukken, methoden en ervaringen.
- De laatste 2 uur is een vaardigheidsoefening: reflexieve dialoog, combineren van pleiten en onderzoeken, wetenschapsdebat, en schrijven over actieonderzoek.
- Deelnemers schrijven een essay over hun actieonderzoek, we bespreken dit gezamenlijk vijf maanden na de laatste lesdag.
Twee ontwikkelplannen zijn:
- Een oefening maken voor een vrij samenspel van gemoedskrachten.
- Een werkwijze uitlijnen voor gezamenlijk ontwikkelen van theorie.